سازند و شاهد بر اينكه حقيقت امر براى خود اخباريين هم روشن نبوده گفتارى از محدّث بحرانى صاحب حدائق است كه در جلد اول حدائق آورده و آن اينكه مقام سوم دربارهء دليل العقل است گروهى از علما آن را به اصل برائت و استصحاب تفسير نموده‌اند و گروهى آن را به استصحاب منحصر كرده‌اند و گروه سومى آن را به لحن الخطاب و فحوى الخطاب و دليل الخطاب تفسير كرده‌اند و گروه چهارمى گفته‌اند دليل عقلى عبارت است از برائت ، استصحاب ، تلازم بين الحكمين از قبيل مقدمه واجب و مسئله ضد و دلالت التزاميه و . . . به عقيده جناب مظفر ، اين تحليل هم ناقص است و جناب صاحب حدائق از دو مطلب غفلت نموده است : 1 . از هريك از امور مذكور گفتگو كرده ، ولى دربارهء تلازم بين الحكمين از قبيل مقدمه واجب و . . . كه باب غير مستقلات را تشكيل مىدهند بحثى به ميان نياورده . 2 . دربارهء حكم العقل به حسن و قبح نيز كه باب مستقلات عقليه را تشكيل مىدهد سخنى نگفته درحالىكه مقصود اصلى از دليل عقلى در مقابل ساير منابع احكام شرعيه عبارت است از همين دو بخش . تا اينجا فى الجملة با فرازها و نشيب‌هاى مسئله در طول تاريخ آشنا شديم ، حال وارد اصل بحث مىشويم . به‌طور كلى در رابطه با حجيت حكم عقل سه نظريه ابراز شده يكى نظريهء اخباريين است كه دچار تفريط گشته‌اند و مدعى شده‌اند كه حكم عقل مطلقا حجيت ندارد حتى حكم عقل قطعى تا چه رسد به حكم عقل ظنى و يكى نظريهء بيشتر دانشمندان اهل سنّت است كه گرفتار افراط گرديده و مدعى شده‌اند كه حكم عقل مطلقا حجيت دارد حتى حكم عقل ظنى مثل قياس تا چه رسد به حكم عقل قطعى و سومى نظريه اصوليين شيعه است كه راه وسط را برگزيده‌اند و از افراط و تفريط دورى جسته‌اند و مدعى شده است كه حكم عقل ظنى حجت نيست ، ولى حكم عقل قطعى حجت است حال طرف اصلى بحث ما در مسئله حجيت حكم عقل اخباريين هستند . معظم اخباريين حجيت عقل را انكار نموده و مىگويند احكام خدا توفيقى